Thâm hụt thương mại là gì? Nguyên nhân gây ra thâm hụt thương mại

Thâm hụt thương mại là gì?

Khái niệm thâm hụt thương mại

Thâm hụt thương mại (Trade Deficit) là tình trạng kinh tế khi một quốc gia nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ từ nước ngoài nhiều hơn so với giá trị hàng hóa và dịch vụ xuất khẩu ra thị trường quốc tế trong cùng một khoảng thời gian.

Nói cách khác, khi tổng giá trị nhập khẩu vượt quá tổng giá trị xuất khẩu, quốc gia đó đang gặp tình trạng thâm hụt thương mại.

Cách hiểu kết quả:

• Nếu kết quả là số dương (+): Quốc gia đang thâm hụt thương mại (nhập nhiều hơn xuất)
• Nếu kết quả là số âm (-): Quốc gia có thặng dư thương mại (xuất nhiều hơn nhập)
• Nếu kết quả bằng 0: Cán cân thương mại cân bằng

Ví dụ thực tế: Theo Tổng cục Hải quan, trong năm 2024, Việt Nam có kim ngạch xuất khẩu đạt 355 tỷ USD và nhập khẩu đạt 348 tỷ USD, tạo ra thặng dư thương mại 7 tỷ USD. Tuy nhiên, trong một số giai đoạn trước đó, Việt Nam cũng từng ghi nhận thâm hụt thương mại, đặc biệt khi nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên liệu tăng cao.

>> Xem thêm: Giá trị thặng dư là gì? Công thức tính giá trị thặng dư chi tiết

Thâm hụt thương mại còn được gọi là cán cân thương mại âm

Thâm hụt thương mại tiếng Anh là gì?

Thâm hụt thương mại tiếng Anh là Trade deficit, còn được gọi là Negative Balance of Trade hoặc Trade Gap.

Đặc điểm của thâm hụt thương mại

Nhập khẩu vượt quá xuất khẩu

Đây là đặc điểm cơ bản và dễ nhận biết nhất của thâm hụt thương mại. Khi giá trị hàng hóa và dịch vụ mua từ nước ngoài lớn hơn giá trị hàng hóa và dịch vụ bán ra, quốc gia đó đang trong tình trạng nhập siêu.

Tình trạng này thường xảy ra khi nhu cầu tiêu dùng trong nước cao nhưng năng lực sản xuất chưa đáp ứng được, hoặc khi quốc gia đang trong giai đoạn phát triển và cần nhập khẩu máy móc, công nghệ, nguyên liệu.

Cán cân thương mại âm

Thâm hụt thương mại tạo ra một cán cân thương mại âm, nghĩa là lượng tiền chảy ra khỏi quốc gia để thanh toán cho hàng nhập khẩu nhiều hơn lượng tiền thu về từ xuất khẩu. Điều này được ghi nhận trong tài khoản vãng lai của cán cân thanh toán quốc tế.

Áp lực giảm giá tiền tệ

Khi nhập khẩu nhiều, nhu cầu về ngoại tệ (để thanh toán cho nhà cung cấp nước ngoài) tăng cao. Điều này tạo áp lực lên đồng nội tệ, có xu hướng làm giảm giá trị của nó so với các đồng tiền mạnh.

Tuy nhiên, việc giảm giá đồng nội tệ không hoàn toàn tiêu cực vì nó có thể giúp hàng xuất khẩu trở nên rẻ hơn và cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế. Mặt khác, nó cũng có thể làm tăng chi phí nhập khẩu và gây áp lực lạm phát.

>>Xem thêm: Phí chuyển đổi ngoại tệ là gì? So sánh phí chuyển đổi các ngân hàng

Ghi nhận trong cán cân thanh toán

Các giao dịch thương mại quốc tế được ghi nhận trong cán cân thanh toán của quốc gia, đặc biệt trong tài khoản vãng lai. Tài khoản vãng lai không chỉ ghi nhận giá trị hàng hóa và dịch vụ xuất nhập khẩu mà còn bao gồm các khoản chuyển nhượng trực tiếp như viện trợ nước ngoài, thu nhập từ đầu tư trực tiếp nước ngoài (vốn FDI) và các yếu tố khác liên quan đến cán cân thương mại.

Tín hiệu về năng lực sản xuất và tiêu dùng

Thâm hụt thương mại có thể phản ánh hai khía cạnh:

• Mặt tiêu cực: Năng lực sản xuất trong nước chưa đủ mạnh để đáp ứng nhu cầu, buộc phải phụ thuộc vào hàng nhập khẩu
• Mặt tích cực: Người dân có khả năng chi tiêu cao, phản ánh mức sống và sức mua tốt. Đồng thời, quốc gia đang đầu tư vào máy móc, công nghệ để nâng cao năng lực sản xuất trong tương lai

>> Xem thêm: Chính sách tiền tệ là gì? Đặc điểm, vai trò phổ biến hiện nay

Thâm hụt thương mại cho thấy dòng tiền nội địa đang chảy ra nước ngoài

Nguyên nhân gây ra thâm hụt thương mại

Điều kiện kinh tế trong nước

Khi nền kinh tế phát triển, thu nhập bình quân đầu người tăng cao, nhu cầu tiêu dùng cũng tăng theo. Nếu sản xuất trong nước không đáp ứng đủ về số lượng hoặc chất lượng, quốc gia buộc phải tăng nhập khẩu.

Ví dụ: Việt Nam hiện phải nhập khẩu nhiều mặt hàng công nghệ cao, ô tô, máy móc thiết bị vì ngành công nghiệp trong nước chưa đủ năng lực sản xuất hoặc chưa có lợi thế cạnh tranh.

Sự chênh lệch trong tỷ giá hối đoái

Khi đồng nội tệ mạnh lên (tăng giá so với ngoại tệ), hàng nhập khẩu trở nên rẻ hơn, khuyến khích doanh nghiệp và người dân mua nhiều hàng nước ngoài hơn. Ngược lại, hàng xuất khẩu trở nên đắt hơn đối với khách hàng quốc tế, làm giảm sức cạnh tranh.

Điều này dẫn đến nhập khẩu tăng, xuất khẩu giảm, tạo ra hoặc làm trầm trọng thêm thâm hụt thương mại.

Tỷ giá hối đoái là một trong những nguyên nhân thâm hụt thương mại

Sự khác biệt trong cách tiêu dùng giữa các quốc gia

Mỗi quốc gia có cơ cấu sản xuất và tiêu dùng khác nhau. Những quốc gia chuyên môn hóa sản xuất một số mặt hàng nhất định thường phải nhập khẩu nhiều mặt hàng khác để đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dân.

Ngoài ra, nếu nhu cầu tiêu thụ hàng xuất khẩu tại các thị trường đối tác giảm (do suy thoái kinh tế hoặc thay đổi thị hiếu), giá trị xuất khẩu giảm, dẫn đến thâm hụt thương mại.

>> Xem thêm: Tiền tệ là gì? Bản chất, các hình thái và chức năng của tiền tệ

Tác động của cán cân thương mại đối với nền kinh tế

Tác động đến thị trường việc làm

Khi nhập khẩu vượt quá xuất khẩu, nhu cầu về hàng hóa sản xuất trong nước giảm, dẫn đến giảm sản lượng và có thể gây mất việc làm trong các ngành bị cạnh tranh bởi hàng nhập khẩu.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy mối quan hệ này không tuyệt đối. Nhiều quốc gia có thâm hụt thương mại nhưng vẫn duy trì tỷ lệ thất nghiệp thấp nhờ vào cơ cấu kinh tế đa dạng và thị trường lao động linh hoạt.

Giá trị tiền tệ

Nhu cầu xuất khẩu ảnh hưởng đến giá trị tiền tệ của một quốc gia. Khi các công ty Mỹ bán hàng hóa ra nước ngoài và chuyển đổi ngoại tệ thành USD, đồng nội tệ sẽ tăng giá. Ngược lại, khi nhập khẩu vượt xuất khẩu, giá trị đồng nội tệ sẽ giảm.

Trong hệ thống tỷ giá hối đoái thả nổi, thâm hụt thương mại sẽ tự điều chỉnh qua tỷ giá hối đoái trên thị trường ngoại hối. Thâm hụt thương mại cho thấy đồng tiền của quốc gia đó được ưa chuộng trên thị trường thế giới.

Ví dụ như Hoa Kỳ là nền kinh tế lớn nhất thế giới và USD là tiền tệ dự trữ toàn cầu, nhu cầu về USD vẫn mạnh dù thâm hụt thương mại liên tục. Ngược lại, các nước thặng dư như Trung Quốc giữ tỷ giá cố định so với USD, giúp Trung Quốc duy trì giá trị đồng tiền cao và hưởng lợi từ xuất khẩu.

>> Xem thêm: Thị trường tiền tệ là gì? Đặc điểm, vai trò của thị trường tiền tệ

Giá trị tiền tệ cũng ảnh hưởng khá nhiều đến thâm hụt thương mại

Lãi suất

Thâm hụt thương mại kéo dài có thể ảnh hưởng đến chính sách lãi suất. Khi đồng nội tệ bị áp lực giảm giá và có nguy cơ lạm phát, ngân hàng trung ương có thể phải tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát và hỗ trợ đồng nội tệ.

Lãi suất tăng cao có thể hạn chế tăng trưởng kinh tế vì chi phí vay vốn tăng, ảnh hưởng đến đầu tư và tiêu dùng.

Đầu tư trực tiếp từ nước ngoài (FDI)

Để bù đắp thâm hụt thương mại, quốc gia cần thu hút dòng vốn từ bên ngoài thông qua tài khoản vốn và tài chính, trong đó có đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

FDI có thể mang lại nhiều lợi ích như công nghệ, việc làm, thuế. Tuy nhiên, nếu phụ thuộc quá nhiều vào FDI, quốc gia có thể đối mặt với rủi ro mất kiểm soát các tài sản, tài nguyên quan trọng.

Theo quan điểm của nhà kinh tế học Milton Friedman, thâm hụt thương mại không nhất thiết có hại trong dài hạn, bởi dòng tiền sẽ quay trở lại quốc gia dưới dạng đầu tư hoặc các luồng vốn khác.

Các chiến lược làm giảm thâm hụt thương (Trade Deficit)

Tăng trưởng hoạt động xuất khẩu

Để giảm thâm hụt thương mại, các quốc gia thường áp dụng các chiến lược nhằm tăng cường hoạt động xuất khẩu. Bao gồm việc khuyến khích các doanh nghiệp mở rộng xuất khẩu thông qua giảm thuế và cung cấp trợ cấp, đồng thời hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu thị trường và thâm nhập vào các thị trường mới.

Ngoài ra, khuyến khích đổi mới và phát triển sản phẩm, dịch vụ để tạo ra các sản phẩm có thể cạnh tranh trên thị trường toàn cầu cũng là một chiến lược quan trọng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm thâm hụt thương mại.

Đẩy mạnh xuất khẩu nhằm giảm thâm hụt thương mại

Điều chỉnh tỷ giá hối đoái

Điều chỉnh tỷ giá có thể tác động đến cán cân thương mại, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào nhiều yếu tố:

• Phá giá tiền tệ: Giảm giá trị đồng nội tệ giúp hàng xuất khẩu rẻ hơn và hạn chế nhập khẩu, từ đó cải thiện cán cân thương mại. Tuy nhiên, biện pháp này cần thận trọng vì có thể gây lạm phát và ảnh hưởng đến lòng tin của nhà đầu tư
• Tăng giá tiền tệ: Có thể làm giảm xuất khẩu và tăng nhập khẩu, làm trầm trọng thêm thâm hụt

Việt Nam hiện áp dụng cơ chế tỷ giá thả nổi có quản lý, trong đó Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh tỷ giá linh hoạt nhưng vẫn can thiệp khi cần thiết để đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô.

>> Xem thêm: Dự trữ ngoại hối là gì? Mục đích dự trữ ngoại hối của nhà nước

Thực thi chính sách thương mại

Chính phủ có thể áp dụng các chính sách thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước và cân bằng thương mại, cụ thể như sau:

• Áp dụng thuế nhập khẩu hợp lý: Bảo vệ các ngành công nghiệp non trẻ khỏi cạnh tranh không lành mạnh
• Rào cản phi thuế quan: Áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật, vệ sinh an toàn thực phẩm để kiểm soát chất lượng hàng nhập khẩu
• Đàm phán thương mại công bằng: Đảm bảo các hiệp định thương mại mang lại lợi ích cân bằng, không chỉ mở cửa thị trường một chiều
• Chính sách thay thế nhập khẩu: Khuyến khích sản xuất trong nước thay thế hàng nhập khẩu

Cân đối ngân sách Chính phủ

Bằng cách duy trì trách nhiệm tài chính và tránh thâm hụt ngân sách quá mức, Chính phủ có thể giúp ổn định nền kinh tế nói chung và ngăn chặn sự phụ thuộc vào vay nước ngoài. Từ đó có thể giảm áp lực trên tỷ giá hối đoái và giúp kiểm soát thâm hụt thương mại bằng cách tăng cường sức mạnh tài chính nội địa và khả năng thanh toán của quốc gia.

>> Xem thêm: Nền kinh tế thị trường là gì? Đặc trưng của nền kinh tế thị trường

Cân đối ngân sách Chính phủ sẽ duy trì trách nhiệm tài chính và ổn định nền kinh tế

Những câu hỏi thường gặp

Thâm hụt thương mại là tốt hay xấu?

Thâm hụt thương mại không hẳn là điều xấu, bởi nó có thể tự điều chỉnh theo thời gian. Việc nhập khẩu hàng hóa nước ngoài gia tăng sẽ giúp giảm giá tiêu dùng trong nước do tăng cạnh tranh. Giá cả thấp cũng giúp kiềm chế lạm phát.

Tại sao phải giảm thâm hụt thương mại?

Phải giảm thâm hụt thương mại vì một số lý do sau:

• Thâm hụt thương mại kéo dài gây ảnh hưởng lớn đến doanh nghiệp sản xuất trong nước. Nhập khẩu nhiều, hàng hóa đa dạng, giá cả giảm, gây khó khăn cho doanh nghiệp nội cạnh tranh dài hạn. 
• Thâm hụt thương mại lớn dẫn đến thâm hụt cán cân thanh toán, ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái, lạm phát và tăng trưởng kinh tế.
• Thường xuyên nhập siêu khiến quốc gia phải vay nợ nước ngoài để bù đắp thâm hụt, gia tăng gánh nặng nợ công. 

>> Xem thêm: Quy luật giá trị là gì? Tác động đến nền kinh tế như thế nào?

Thâm hụt thương mại phản ánh một sự mất cân đối trong thương mại quốc tế

Điều gì dẫn đến thâm hụt cán cân thương mại?

Nguyên nhân gây thâm hụt cán cân thương mại bao gồm các yếu tố sau:

• Chính sách tiền tệ nới lỏng và giảm lãi suất trong nước thúc đẩy đầu tư tăng cao. 
• Lạm phát cao có thể làm cho tỷ giá hối đoái chênh lệch lớn hơn, làm cho hàng hóa xuất khẩu trở nên đắt hơn và hàng hóa nhập khẩu trở nên rẻ hơn.
• Nền kinh tế thiếu năng lực cạnh tranh có thể làm cho hàng hóa xuất khẩu khó cạnh tranh trên thị trường quốc tế, trong khi hàng hóa nhập khẩu lại dễ dàng thâm nhập thị trường trong nước. 

>> Xem thêm: Tỷ lệ lạm phát Việt Nam qua các năm? Nguyên nhân và ảnh hưởng hiện nay

Tóm lại, thâm hụt thương mại là một hiện tượng kinh tế phức tạp, phản ánh sự mất cân bằng giữa giá trị xuất khẩu và nhập khẩu của một quốc gia. Hy vọng qua bài viết của Tikop, bạn sẽ hiểu rõ về chủ đề này và đừng quên theo dõi kiến thức tài chính để không bỏ lỡ bài học thú vị nào.